In mijn werk zie ik steeds opnieuw dat gedrag zelden het hele verhaal vertelt. Achter controle, kritiek of terugtrekken schuilt vaak iets dat om aandacht vraagt.
In deze blog deel ik waarom ik geloof dat volwassen leiderschap begint op het moment dat we ons oordeel even uitstellen en nieuwsgierig durven worden naar wat er onder de oppervlakte leeft.
De meeste leiders die ik ontmoet zijn intelligent, betrokken en werken hard. Ze willen het beste voor hun mensen en voelen zich verantwoordelijk voor de resultaten van hun team. Toch zie ik dat juist die betrokkenheid soms ook een valkuil kan zijn.
Wanneer de spanning oploopt, zijn we geneigd om snel oplossingen te zoeken. We analyseren de situatie, trekken conclusies en proberen het probleem op te lossen. Dat is begrijpelijk. Het geeft houvast en past bij de rol die veel leiders dagelijks vervullen.
Toch vraag ik me steeds vaker af of we daarmee niet iets belangrijks overslaan.
Want wat als het gedrag dat we zien, niet het echte probleem is? Wat als het slechts een uiting is van iets dat zich onder de oppervlakte afspeelt?
We nemen onszelf altijd mee
In mijn werk zie ik dat mensen nooit blanco een gesprek, een vergadering of een werkdag binnenstappen. We nemen allemaal onze eigen geschiedenis mee. De ervaringen die we in ons gezin opdeden, eerdere relaties, successen, teleurstellingen en oude overtuigingen reizen met ons mee, vaak zonder dat we ons daarvan bewust zijn.
Zolang alles goed gaat, merken we daar weinig van.
Maar zodra het spannend wordt, reageren we vaak niet alleen op wat er in het hier en nu gebeurt. Dan worden ook oude ervaringen geraakt. Een kritische opmerking kan onverwacht hard binnenkomen. Een afwijzing voelt groter dan de situatie rechtvaardigt. Een conflict roept emoties op die veel ouder zijn dan het gesprek zelf.
Dat gebeurt thuis. Maar net zo goed op het werk.
Een leidinggevende is meer dan alleen een leidinggevende
Juist in organisaties zie ik hoe snel hiërarchische relaties oude patronen kunnen activeren.
Een leidinggevende is natuurlijk geen vader of moeder. Toch kan hij of zij die plek onbewust gaan innemen. Een medewerker die vroeger weinig erkenning kreeg, kan zich diep geraakt voelen door feedback van een leidinggevende. Niet zozeer door de inhoud van de boodschap, maar doordat oude gevoelens van afwijzing opnieuw worden aangeraakt.
Andersom gebeurt precies hetzelfde. Ook leidinggevenden nemen hun eigen geschiedenis mee. De ene medewerker roept bijna vanzelf de behoefte op om extra te gaan zorgen. Een andere medewerker kan juist irritatie oproepen of de neiging versterken om meer controle uit te oefenen. Zonder dat iemand het merkt, ontstaat er een dynamiek waarin beide mensen niet alleen reageren op elkaar, maar ook op iets uit hun eigen verleden.
Gedrag vertelt maar een deel van het verhaal
In organisaties wordt veel gesproken over gedrag. Een medewerker spreekt zich niet uit. Een collega is kritisch. Een manager neemt steeds vaker zelf beslissingen. Al snel ontstaat de neiging om gedrag te verklaren of te beoordelen.
- Toch heb ik geleerd dat gedrag vooral informatie is.
- Onder controle leeft vaak onzekerheid.
- Onder kritiek schuilt regelmatig de behoefte om serieus genomen te worden.
- Onder terugtrekken leeft vaak de behoefte aan veiligheid.
- En achter de stilte van een medewerker bevindt zich soms een stem die nog geen veilige plek heeft gevonden.
Wanneer we alleen reageren op het zichtbare gedrag, blijven we vaak dezelfde patronen herhalen. Pas wanneer we nieuwsgierig worden naar wat zich onder dat gedrag afspeelt, ontstaat er ruimte voor een ander gesprek.
Nieuwsgierigheid vraagt moed
Misschien is dat wel de belangrijkste les die ik de afgelopen jaren heb geleerd.
Nieuwsgierigheid betekent niet dat je alles begrijpt of overal een antwoord op hebt. Het betekent dat je bereid bent om je oordeel even uit te stellen.
Niet direct denken: "Waarom doet hij zo lastig?"
Maar jezelf afvragen: "Wat probeert dit gedrag mij eigenlijk te vertellen?"
En misschien nog belangrijker: "Wat gebeurt er op dit moment eigenlijk in mij?"
Juist die tweede vraag vergeten we vaak. Want ook leiders worden geraakt. Ook zij kennen onzekerheid, irritatie, teleurstelling of de behoefte om controle te houden. Naar mijn ervaring begint volwassen leiderschap niet bij het beheersen van anderen, maar bij het herkennen van wat er in jezelf gebeurt wanneer de spanning oploopt.
Daar begint beweging
Mijn ervaring is dat het niet gaat over de vraag wie er gelijk heeft, maar meer wat er onder de oppervlakte leeft. Welke behoefte vraagt hier om aandacht? Welke stem wordt nog niet gehoord? En welke oude ervaring kleurt de manier waarop mensen elkaar vandaag ontmoeten?
Of ik nu werk met een leider, een stel of een team, uiteindelijk onderzoek ik steeds dezelfde vraag:
Wat speelt er onder de oppervlakte?
Ik geloof dat juist daar de grootste kans ligt op echte verbinding, duurzame samenwerking en ontwikkeling.
Want misschien begint leiderschap niet bij richting geven.
Misschien begint leiderschap wel op het moment dat we nieuwsgierig durven worden naar wat zich onder de oppervlakte afspeelt, bij de ander én bij onszelf.