Vrijheid en begrenzing lijken tegenpolen. Maar wat als ze elkaar juist nodig hebben? Over vrijwillige begrenzing, Nelson Mandela en de vraag hoe je in relaties en op het werk je vrijheid kunt behouden binnen de grenzen die je tegenkomt.
Vrijheid is een groot goed. We willen zelf kunnen bepalen hoe we leven, met wie we ons verbinden, welk werk we doen en welke keuzes we maken. Begrenzing klinkt al snel als het tegenovergestelde: iets of iemand beperkt onze bewegingsruimte.
Maar zijn vrijheid en begrenzing werkelijk tegenpolen?
Misschien hebben ze elkaar juist nodig.
Want vrijheid zonder begrenzing wordt uiteindelijk grenzeloosheid. Als ik alleen maar doe waar ik zin in heb, zonder rekening te houden met de gevolgen voor mezelf of anderen, is dat misschien vrijheid voor mij, maar niet noodzakelijk voor de mensen om mij heen.
Andersom geldt hetzelfde. Begrenzing zonder vrijheid wordt onderdrukking. Wanneer regels, verwachtingen of de behoeften van anderen bepalen wat ik wel en niet mag doen, verdwijnt mijn eigen keuze.
Er bestaat nog een derde mogelijkheid: vrijwillige begrenzing.
Ik gebruik dan mijn vrijheid om mezelf bewust te begrenzen. Niet omdat het moet, maar omdat ik ergens voor kies wat voor mij van waarde is.
Vrijheid binnen een gevangenis
Nelson Mandela bracht 27 jaar van zijn leven door in gevangenschap, waarvan achttien jaar op Robbeneiland. Zijn gevangenschap was vanzelfsprekend niet vrijwillig. Het apartheidsregime bepaalde waar hij verbleef, hoeveel bewegingsruimte hij had en wanneer hij zijn familie kon zien.
Zijn uiterlijke vrijheid was hem vrijwel volledig afgenomen. En toch ontstond juist binnen die extreme begrenzing een andere vorm van vrijheid.
Mandela kon niet bepalen óf hij gevangen zat. Maar hij kon steeds meer bepalen hoe hij zich tot zijn gevangenschap verhield. Hij kon studeren, zijn lichaam trainen, relaties aangaan met medegevangenen en zich verhouden tot zijn bewakers. Hij kon blijven staan voor zijn waardigheid en zijn overtuigingen.
De grens verdween niet. Maar binnen die grens bleef er iets over waar het regime uiteindelijk geen volledige zeggenschap over had: zijn innerlijke positie.
Daar zit voor mij een belangrijk onderscheid. Vrijheid betekent niet dat er geen grenzen zijn.
Vrijheid betekent ook dat ik kan kiezen hoe ik mij tot een grens verhoud.
In een liefdesrelatie
In liefdesrelaties komen vrijheid en begrenzing voortdurend bij elkaar.
Ik kan verlangen naar aandacht, intimiteit, seksualiteit of bevestiging van mijn partner. Dat verlangen mag er volledig zijn. Maar mijn vrijheid om te verlangen geeft mij niet de vrijheid om de ander te laten geven wat ik nodig heb.
Daar ligt een grens.
Ik kan tegen die grens blijven vechten: overtuigen, trekken, verwijten, druk uitoefenen. Mijn verlangen naar vrijheid wordt dan grenzeloos en gaat ten koste van de vrijheid van de ander.
Ik kan ook de andere kant op bewegen. Ik pas me aan, slik mijn verlangens in en maak mezelf kleiner om de relatie niet in gevaar te brengen. Dan wordt begrenzing onderdrukking.
Vrijwillige begrenzing zoekt een derde positie.
Ik geef mijn verlangen niet op, maar ik begrens mijn poging om jou verantwoordelijk te maken voor de vervulling ervan.
Ik kan zeggen wat ik verlang. Ik kan mezelf laten zien. Ik kan naar jou luisteren. En tegelijkertijd erken ik dat jij vrij bent om daar anders in te staan.
Dat kan pijnlijk zijn. Maar juist daar kan innerlijke vrijheid ontstaan.
En op het werk?
Ook in organisaties bestaat voortdurend spanning tussen vrijheid en begrenzing.
Een leidinggevende kan medewerkers veel vrijheid geven. Dat klinkt aantrekkelijk. Maar wanneer niemand elkaar aanspreekt, verantwoordelijkheden onduidelijk worden en ieder zijn eigen koers vaart, kan vrijheid omslaan in vrijblijvendheid.
De reactie daarop is vaak meer sturing: afspraken, regels, procedures, controle. Maar ook dat kan doorschieten. Mensen gaan doen wat van hen gevraagd wordt, terwijl initiatief en eigenaarschap verdwijnen.
Ook hier ligt een derde positie.
Een leidinggevende kan duidelijke grenzen stellen én daarbinnen ruimte geven. Een team kan afspraken maken over hoe het wil samenwerken en elkaar daar vervolgens ook aan houden. Niet omdat iemand van bovenaf dat afdwingt, maar omdat mensen samen verantwoordelijkheid nemen voor wat ze belangrijk vinden.
Dan wordt begrenzing geen inperking van eigenaarschap, maar juist een voorwaarde ervoor.
Van onmacht naar innerlijke macht
Misschien ontstaat onmacht wel voor een deel wanneer we vrijheid verwarren met het ontbreken van grenzen.
- Ik ben pas vrij als mijn partner verandert.
- Ik ben pas vrij als mijn leidinggevende mij begrijpt.
- Ik ben pas vrij als deze vervelende situatie voorbij is.
Maar er zullen altijd grenzen zijn. Andere mensen hebben andere behoeften. Organisaties hebben kaders. Ons lichaam heeft grenzen. Het leven zelf is begrensd.
De vraag is daarom niet alleen: hoe kom ik van deze grens af?
Er is nog een andere vraag: Hoe kan ik mijn vrijheid meenemen ín de begrenzing?
Dat is geen berusting. Soms vraagt innerlijke vrijheid juist dat je opstaat, een grens trekt of ergens afscheid van neemt.
Het betekent wel dat ik mijn vrijheid niet volledig afhankelijk maak van het verdwijnen van de grens.
- Mandela kon zijn gevangenis niet openen.
- Maar hij kon wel bepalen wie hij binnen die gevangenis wilde zijn.
- Misschien begint daar de beweging van onmacht naar innerlijke macht.
Van onmacht naar innerlijke macht
Waar ervaar jij begrenzing in je relatie, je werk of in jezelf? En hoe kun je daarbinnen je eigen vrijheid hervinden? In mijn begeleiding onderzoeken we de patronen die je daarin gevangen houden en wat nodig is om weer vanuit innerlijke macht te bewegen. Je bent welkom voor individuele begeleiding, relatiebegeleiding of coaching voor leiders en professionals.